ಕ್ರಿ.ಶ.ದಿಂದ ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ. 1500 ಬಿ.ಸಿ.ಯಿಂದ ಸಿ. 1200 ಸಿಇ

                            ಕ್ರಿ.ಶ.ದಿಂದ ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ. 1500 ಬಿ.ಸಿ.ಯಿಂದ ಸಿ. 1200 ಸಿಇ

                                                                   

ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸ ಚರಿತ್ರೆಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಿಧಾನಗಳು

19 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಯುರೋಪಿಯನ್ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಇದನ್ನು ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜವು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಜರ್ಮನ್ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಮುಲ್ಲರ್ ಅವರಂತಹ ಇಂಡಾಲಜಿಸ್ಟ್‌ಗಳು ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜವನ್ನು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆ, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕತೆಯ ಗುಣಗಳಿಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡುವ ಹಳ್ಳಿಗಾಡಿನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಾಗಿ ನೋಡಿದರು. ಇದಕ್ಕೆ ತದ್ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಜೇಮ್ಸ್ ಮಿಲ್ ಮತ್ತು ಯುಟಿಲಿಟೇರಿಯನ್ನರ ವಿಧಾನವು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಅಭಾಗಲಬ್ಧ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಪ್ರಗತಿಗೆ ವಿರೋಧಿ ಎಂದು ಖಂಡಿಸಿತು. ಮಿಲ್ ಮೊದಲು ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹಿಂದೂ, ಮುಸ್ಲಿಂ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅವಧಿಗಳಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದನು, ಈ ಯೋಜನೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಈಗ ವಿವಾದಾಸ್ಪದವಾಗಿದೆ. 19 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಆಡಳಿತದ ಮೂಲಕ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನೇರ ಸಂಪರ್ಕ, ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಅರ್ಥೈಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶಾಸನಗಳು, ನಾಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ದಾಖಲೆಗಳಿಂದ ಹೊಸ ಪುರಾವೆಗಳ ಬಳಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ ಒಳನೋಟಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು. 20 ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತಾವಾದಿ ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಹಿಂದಿನ ವೈಭವವನ್ನು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಿಸಲು ಒಲವು ತೋರಿದರು ಆದರೆ ಅದೇನೇ ಇದ್ದರೂ ವಿವಾದವನ್ನು ಐತಿಹಾಸಿಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದರು, ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಹೆಚ್ಚು ನಿಖರವಾದ ಅಧ್ಯಯನಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಉಪಖಂಡದ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ವಿವರವಾಗಿ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ-ಆದರೂ ರಾಜಕೀಯವು ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದ ಅಧ್ಯಯನದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತಿದೆ.

ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಬದಲಾವಣೆಯು ಓರಿಯಂಟಲ್ ನಿರಂಕುಶಾಧಿಕಾರದ ಹಳೆಯ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದೆ. ಏಷ್ಯಾದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಯುರೋಪಿಯನ್ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಈ ನಿರಂಕುಶಾಧಿಕಾರವು 19 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಿತು ಮತ್ತು ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಮತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿಗೆ ಬೌದ್ಧಿಕ ಸಮರ್ಥನೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು. ಅದರ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ವರೂಪಗಳು, ಆರ್ಥಿಕ ಮಾದರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ರಚನೆಗಳ ನಡುವಿನ ಆರಂಭಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳ ತಿಳುವಳಿಕೆಯನ್ನು ಮೋಡಗೊಳಿಸಿದವು.

 

ಆರಂಭಿಕ ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು

ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಬದಲಾವಣೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕುಲ-ಆಧಾರಿತ ಸಮಾಜಗಳು ಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು, ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗವನ್ನು ರಾಜ್ಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಒಲಿಗಾರ್ಕಿಕ್ ಮತ್ತು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಸರ್ಕಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವರ ರಾಜಕೀಯ ಪಾತ್ರವು ಬದಲಾಯಿತು. ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ (ಸುಮಾರು 325–185 ಬಿ.ಸಿ.) ವಿಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಗುಪ್ತಾನಂತರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಾದರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಹಂತಕ್ಕೆ ಕ್ರಮೇಣ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು-ಅಂದರೆ, 7 ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ. ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಘಟಕವಾಗಿ ಗ್ರಾಮವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದರೂ, ಇತಿಹಾಸದ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯೊಂದಿಗಿನ ಅದರ ಸಂಬಂಧವು ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿತ್ತು. ದೈವಿಕ ರಾಜತ್ವದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ತಿಳಿದಿತ್ತು ಆದರೆ ವಿರಳವಾಗಿ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ರಾಜಮನೆತನದ ಜಾತಿಯ ಸ್ಥಾನಮಾನದ ಹಕ್ಕು ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠೆಗಿಂತ ಆದ್ಯತೆ ಇದ್ದುದರಿಂದ, ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯದ ಕಲ್ಪನೆಯು ರಾಜಕೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮ ಸಭೆಗಳಂತೆ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಷ್ಟಾಗಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ರಾಜಕಾರಣದ ಲೋಲಕವು ದೊಡ್ಡದರಿಂದ ಸಣ್ಣ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ತಿರುಗಿತು, ಹಿಂದಿನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ-ಮೌರ್ಯ ರಾಜವಂಶದ ಏಕೈಕ ಯಶಸ್ವಿ ಪ್ರಯತ್ನ. ಆದ್ದರಿಂದ, ನಿಜವಾದ ಕೇಂದ್ರೀಕರಣವು ವಿರಳವಾಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಶಕ್ತಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತವೆ. ಏಕರೂಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ವಿಕಾಸದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಂದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಅಥವಾ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಅವಧಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದ್ದರೂ, ಸಣ್ಣ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಅವಧಿಗಳು (ಹಿಂದಿನ ಇತಿಹಾಸಕಾರರಿಂದ ಡಾರ್ಕ್ ಯುಗ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ) ಸ್ಥಳೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಸೃಜನಶೀಲವಾಗಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾದವು . ಈ ಸಣ್ಣ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ಹೆಮ್ಮೆಪಡುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಆರ್ಥಿಕ ಮಾದರಿಗಳು ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವುಗಳಾಗಿವೆ. ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದ ರೈತ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತನೆ ನಿರಂತರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದ್ದು, ಬಂಜರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕ್ರಮೇಣ ತೆರವುಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ನೇಗಿಲು ಕೃಷಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಗ್ರಾಮ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ವಿಸ್ತರಣೆ. ಭೂ ಆದಾಯದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು 4 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವಿಕೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಯಿತು; ಮತ್ತು ಈ ಅವಧಿಯಿಂದ, ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ರಚನೆಯು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಉಳಿಯದಿದ್ದರೂ, ಭೂ ಆದಾಯವು ರಾಜ್ಯದ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಆದಾಯಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮಾಲೀಕತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದು, ಕಿರೀಟ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದು, ಗುಪ್ತಾನಂತರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಜಾತ್ಯತೀತ ಅನುದಾನ ನೀಡುವವರಿಗೆ ಹಲವಾರು ಭೂ ಮಂಜೂರಾತಿಗಳು ಮತ್ತು ಭೂಮಿ ಖರೀದಿ, ಉಯಿಲು ಮತ್ತು ಮಾರಾಟದ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾನೂನು ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರವಾದ ಚರ್ಚೆ ಎಲ್ಲವೂ ಖಾಸಗಿ ಮಾಲೀಕತ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಭೂಮಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ನೀರಾವರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಜ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತು ನೀಡಲಾಗಿದೆ; ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನೀರಾವರಿ ಬಗ್ಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಅಧ್ಯಯನವು ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಇದು ಸಣ್ಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. (ಹೈಡ್ರಾಲಿಕ್ ನಾಗರೀಕತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ.) ರಾಜ್ಯವು ಕಾಲುವೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದಾಗ, ಅವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಚಳಿಗಾಲ ಮತ್ತು ಬೇಸಿಗೆ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಪೀಡಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿದ್ದವು, ಇದರಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮ ಸಭೆಗಳು ಆದಾಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದವು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಕೋಲಾದಲ್ಲಿ ( ಚೋಳ) ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ.

ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಏರಿಕೆಗೆ ನಗರ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿತ್ತು (ಸಿ. 2600–2000 ಬಿ.ಸಿ.). ನಂತರ 1 ನೇ ಸಹಸ್ರಮಾನದ ಬಿಸಿಈ ಗಂಗಾ (ಗಂಗಾ) ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ನಗರ ನಾಗರಿಕತೆಯನ್ನು ಕಂಡಿತು ಮತ್ತು ನಂತರ ಕರಾವಳಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ. ಪಟ್ಟಣಗಳ ಉಗಮವು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅಗತ್ಯಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರದ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳು ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. 1 ನೇ ಸಹಸ್ರಮಾನದಲ್ಲಿ, ಪಶ್ಚಿಮ ಏಷ್ಯಾ, ಪೂರ್ವ ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಸೇರಿಸಲು ವಾಣಿಜ್ಯವು ವಿಸ್ತರಿಸಿದಾಗ, ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ಬರುವ ಆದಾಯವು ಭಾಗವಹಿಸುವ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಭಾರತೀಯ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆ ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿಕಸನ. ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕುಶನ್ ರಾಜವಂಶ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತರು ವಿತರಿಸಿದರು; ಎರಡೂ ರಾಜ್ಯಗಳು ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದವು. ಚಿನ್ನವನ್ನು ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ರೋಮನ್ ಗಣರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ನಂತರ ಬಹುಶಃ ಪೂರ್ವ ಆಫ್ರಿಕಾದಿಂದ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಚಿನ್ನದೊಂದಿಗಿನ ಭಾರತದ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಒಡನಾಟದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಅದರ ಮೂಲಗಳು ಸೀಮಿತವಾಗಿತ್ತು. ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಹೊಸ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲು ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡಿತು, ಮತ್ತು ಇದು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿರುವ ಹಳ್ಳಿಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ಮೌರ್ಯಾನಂತರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಉಪಖಂಡದ ಬಗ್ಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಗಮನಾರ್ಹ ಹೆಚ್ಚಳಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ವ್ಯಾಪಾರದೊಂದಿಗೆ, ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಗಿಲ್ಡ್ಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಶಕ್ತಿಯುತವಾದವು. ಗಿಲ್ಡ್‌ಗಳ ಸದಸ್ಯರು ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡರು, ರಾಜಕೀಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ರೋಮ್ ಮತ್ತು ಚೀನಾದ ದೂರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾದ ವ್ಯಾಪಾರಿ ರಾಯಭಾರ ಕಚೇರಿಗಳ ಮೂಲಕ ವ್ಯಾಪಾರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದರು. ಕನಿಷ್ಠ, ಸಂಘಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಿ ಸಂಘಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ದಾನಿಗಳಾಗಿ ಅಸೂಯೆ ಪಟ್ಟ ಮತ್ತು ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು.

ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜದ ರಚನೆಯು ಜಾತಿಯಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಜಾತಿ ಸಮಾಜದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳೆಂದರೆ ಮಾಲಿನ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಿಶುದ್ಧತೆಯ ಕಲ್ಪನೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಸೇವಾ ಸಂಬಂಧಗಳ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಲಾದ ಅಂತರ್ವರ್ಧಕ ರಕ್ತಸಂಬಂಧಿ ಗುಂಪುಗಳು (ಜಟಿಗಳು). ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಪ್ರವೇಶದ ನಡುವೆ ಕೆಲವು ಕಾಕತಾಳೀಯವಿತ್ತು. ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ರಮಾನುಗತವು ಬದಲಾಗದೆ ಇದ್ದರೂ, ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗೆ ಚಲನಶೀಲತೆ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಉಪಖಂಡದ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಜನರ ವಲಸೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಲನಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿತು. ಸಾಮಾಜಿಕ ರಚನೆಯ ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯಸ್ ಕುಟುಂಬವಾಗಿತ್ತು, ರಕ್ತಸಂಬಂಧ ಸಂಬಂಧಗಳ ಮಾದರಿಯು ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ನಗರ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗಿಕ ಸಂಘಗಳು ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ ಜತಿ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಹೊಸ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಪರ ಗುಂಪುಗಳ ನಿರಂತರ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವಿಕೆ ಕಂಡುಬಂದಿತು.

ಆರಂಭಿಕ ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವು ಏಕಶಿಲೆಯ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾಜಮನೆತನವು ಕೆಲವು ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಾಗಲೂ, ರಾಜ್ಯ ಧರ್ಮದ ಕಲ್ಪನೆಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮೂರು ಹಂತಗಳಿವೆ. ಫಲವತ್ತತೆ ಆರಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಮಾತೃ ದೇವತೆಗಳ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ, ಶಕ್ತಿ-ಶಕ್ತಿ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ತಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ, ಪ್ರಮುಖ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಆರಾಧನಾ ದೇವತೆಗಳ ಆರಾಧನೆಯು ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿತ್ತು. (ಶಕ್ತಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ನೋಡಿ.) ಕಡಿಮೆ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಆದರೆ ಜನಪ್ರಿಯವಾದ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಹೆಚ್ಚು ಶುದ್ಧವಾದ ಪಂಥಗಳು ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಭಕ್ತಿ ಸಂಪ್ರದಾಯ. ಮೂರನೆಯ ಹಂತವು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಹೆಚ್ಚು ಅಮೂರ್ತ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು, ಮೊದಲನೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ನಂತರದ ಎರಡರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರ ಬೋಧನೆಗಳಿಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿತು. ಈ ಮಟ್ಟವು ಶ್ರೀಮಂತ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಅನುಮೋದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಇದು ಆರಂಭಿಕ ಹಂತವನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು.