ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

                                                                ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

                                                                 

    

ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಪುರಾವೆಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಸಿಂಧೂ “ರಾಜ್ಯ” ದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ರಚನೆಗಳು .ಹೆಯ ವಸ್ತುಗಳಾಗಿ ಉಳಿದಿವೆ. ಮೊಹೆಂಜೊ-ದಾರೊದಲ್ಲಿನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಕರಕುಶಲ ವಿಶೇಷತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಕರಿಸಿದ ಕರಕುಶಲ ಗುಂಪುಗಳು, ಮನೆ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಿನ್ನತೆಯೊಂದಿಗೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಶ್ರೇಣೀಕರಣದತ್ತ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತವೆ. ವ್ಯಾಪಾರವು ವ್ಯಾಪಕ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಆಂತರಿಕ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಗೆ ಆಮದು ಮಾಡಿದ ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು, ಪ್ರದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಮೆಸೊಪಟ್ಯಾಮಿಯಾ ಮತ್ತು ಬಡಾಖಾನ್ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಹರಪ್ಪನ್ “ವಸಾಹತುಗಳನ್ನು” ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ವಾದಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸಿಂಧೂ ಭೂಮಿಯಾದ್ಯಂತದ ತೂಕ ಮತ್ತು ಅಳತೆಗಳ ಗಮನಾರ್ಹ ಏಕರೂಪತೆ, ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಧಾನ್ಯಗಳಂತಹ ನಾಗರಿಕ ಕೃತಿಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಬಲವಾದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಹರಪ್ಪನ್ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿನ ಶಾಸನಗಳ ವ್ಯಾಪಕ ಸಂಭವವು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಒಂದೇ ಭಾಷೆಯ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅದೇನೇ ಇದ್ದರೂ, ಓದಬಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅರ್ಥೈಸಬಲ್ಲ ಶಾಸನಗಳ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಸಿಂಧೂ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಈ ಅಂಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಮಕಾಲೀನ ಮೆಸೊಪಟ್ಯಾಮಿಯಾಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ತಿಳಿದಿರುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ.

 

ಕಲೆ

ಸಿಂಧೂ ನಗರಗಳ ಉತ್ಖನನಗಳು ಕಲಾತ್ಮಕ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪುರಾವೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿವೆ. ಅಂತಹ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಮುಖ್ಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳು ತಮ್ಮ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತರ ಮನಸ್ಸುಗಳು, ಜೀವನ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಒಳನೋಟವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಕಲ್ಲಿನ ಶಿಲ್ಪವು ಅತ್ಯಂತ ಅಪರೂಪ, ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವು ಕಚ್ಚಾ ಆಗಿದೆ. ಒಟ್ಟು ಸಂಗ್ರಹವು ಅದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೆಸೊಪಟ್ಯಾಮಿಯಾದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪೂಜೆಯ ಚಿತ್ರಗಳಾಗಿವೆ. ಅಂತಹ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಪುರುಷರು, ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಸಂಯೋಜಿತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಅಥವಾ ಅನನ್ಯ ನಿದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ (ಹರಪ್ಪದಿಂದ)ನಿಂತಿರುವ ನಗ್ನ ಗಂಡು ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಮಾಡುವ ವ್ಯಕ್ತಿ. ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ತುಣುಕುಗಳು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಎರಕಹೊಯ್ದ-ಕಂಚಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಣ್ಣ ಆದರೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಗ್ರಹವಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ತುಣುಕುಗಳು ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಮಾಡುವ ಹುಡುಗಿಯರು, ಸಣ್ಣ ರಥಗಳು, ಬಂಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿವೆ. ಕಂಚಿನ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯು ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಕಲೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಇನ್ನೂ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದೆ. ಅವು ಆಮದುಗಿಂತ ಭಾರತೀಯ ಕಾರ್ಯವೈಖರಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.

ಹರಪ್ಪನ್ನರ ಜನಪ್ರಿಯ ಕಲೆ ಟೆರ್ರಾ-ಕೋಟಾ ಪ್ರತಿಮೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿತ್ತು. ಬಹುಪಾಲು ನಿಂತಿರುವ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಾಗಿದ್ದು, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ನಿಂತಿರುವ ಗಂಡುಗಳು-ಕೆಲವರು ಗಡ್ಡ ಮತ್ತು ಕೊಂಬುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ-ಸಹ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದೇವತೆಗಳೆಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ (ಬಹುಶಃ ದೊಡ್ಡ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ದೇವರು), ಆದರೆ ಮಕ್ಕಳೊಂದಿಗೆ ಅಥವಾ ದೇಶೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ತಾಯಂದಿರ ಕೆಲವು ಸಣ್ಣ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಬಹುಶಃ ಆಟಿಕೆಗಳು. ಟೆರ್ರಾ-ಕೋಟಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಬಂಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಆಟಿಕೆಗಳ ವೈವಿಧ್ಯಗಳಿವೆ-ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕೋತಿಗಳು ದಾರವನ್ನು ಏರಲು ಚುಚ್ಚಿದವು ಮತ್ತು ಜಾನುವಾರುಗಳು ತಲೆ ಬಡಿಯುತ್ತವೆ. ಪೇಂಟಿಂಗ್ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಚಿತ್ರಕಲೆಯ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿತ್ತು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಏಕೈಕ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೆಲಸವನ್ನು ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಭಾವನೆಯ ಸವಿಯಾದೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಲೆಯ ನಿರ್ಬಂಧಗಳು ಸೃಜನಶೀಲತೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಸ್ಟೀಟೈಟ್ ಸೀಲುಗಳು, ಅದರ ಉತ್ಪಾದನಾ ಉಲ್ಲೇಖವನ್ನು ಮೇಲೆ ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದು, ನಾಗರಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಕಲೆಯ ವಸ್ತುಗಳ ವ್ಯಾಪಕ ಸರಣಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಬಹುಪಾಲು ಜನರು ವಿನಮ್ರವಾದ "ಯುನಿಕಾರ್ನ್" ಅಥವಾ ಬುಲ್ ಅನ್ನು ಪ್ರೊಫೈಲ್ನಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಇತರರು ಭಾರತೀಯ ಹಂಪ್ಡ್ ಬುಲ್, ಆನೆ, ಕಾಡೆಮ್ಮೆ, ಖಡ್ಗಮೃಗ ಅಥವಾ ಹುಲಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಣಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ವಸ್ತುವಿನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಪ್ರಮಾಣಿತ, ಮ್ಯಾಂಗರ್ ಅಥವಾ ಧೂಪದ್ರವ್ಯ ಬರ್ನರ್ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗಣನೀಯ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಮುದ್ರೆಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ಅಥವಾ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವದ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ಮುದ್ರೆಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಸ್ಯಾತ್ಮಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರೆಗಳು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಇತರ ಕಲಾತ್ಮಕ ಕಲಾಕೃತಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿವೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಬಹುಶಃ ಅವು ತಾಯತಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ಜೊತೆಗೆ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಸಾಧನಗಳಾಗಿವೆ.

 

ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿ ಪದ್ಧತಿಗಳು

ಓದದ ಶಾಸನಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಹರಪ್ಪನ್ನರ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಸಾಕಷ್ಟು ಪುರಾವೆಗಳಿವೆ. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ, ದೇವಾಲಯಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಅಥವಾ ಮೊಹೆಂಜೊ-ದಾರೊದಲ್ಲಿನ ಮಹಾ ಸ್ನಾನದಂತಹ ಆಚರಣೆಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ನಂತರ ಈ ಕಟ್ಟಡಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಲ್ಲಿನ ಶಿಲ್ಪಗಳು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಟೆರ್ರಾ-ಕೋಟಾ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ಅಥವಾ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಷಯಗಳೊಂದಿಗೆ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ಮುದ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಯತಗಳು ಇವೆ. ಅಂತಹ ಡೇಟಾದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ವ್ಯಕ್ತಿನಿಷ್ಠ ಅಂಶವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಅವರು ಈಗಾಗಲೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಭಾರತೀಯರಾಗಿದ್ದ ಧಾರ್ಮಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಹಿಂದೂ ದೇವರಾದ ಶಿವನೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಮಹಾನ್ ದೇವರು ಮತ್ತು ಮಹಾನ್ ದೇವರ ಸಂಗಾತಿಯಾಗಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಮಹಾನ್ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಶಿವನ ಪತ್ನಿ ದುರ್ಗಾ-ಪಾರ್ವತಿಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಕಳುಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಬುಲ್, ಎಮ್ಮೆ ಮತ್ತು ಹುಲಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕೆಲವು ರೀತಿಯ ಪ್ರಾಣಿ ಆರಾಧನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಪುರಾವೆಗಳಿವೆ. ಪೌರಾಣಿಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿತ ಬುಲ್-ಆನೆ ಸೇರಿದೆ. ಕೆಲವು ಮುದ್ರೆಗಳು ಮೆಸೊಪಟ್ಯಾಮಿಯಾದೊಂದಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಕನಿಷ್ಠ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಗಿಲ್ಗಮೇಶ್ (ಮೆಸೊಪಟ್ಯಾಮಿಯಾದ ಮಹಾಕಾವ್ಯ) ಒಂದು ಜೋಡಿ ಹುಲಿಗಳು ಮತ್ತು ಬುಲ್-ಮ್ಯಾನ್ ಎಂಕಿಡು (ಕೊಂಬುಗಳು, ಬಾಲ ಮತ್ತು ಬುಲ್ನ ಹಿಂಭಾಗದ ಕಾಲಿಗೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮನುಷ್ಯ) ದೊಂದಿಗೆ ಸೆಳೆಯುವ ಮನುಷ್ಯನ ಲಕ್ಷಣ. ಮುದ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕವಾದವು ಆರಾಧನಾ ದೃಶ್ಯಗಳು ಅಥವಾ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ; ದೇವರು, ಯೋಗದ (ಧ್ಯಾನಸ್ಥ) ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದ್ದಾನೆ, ಕೊಂಬಿನ ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣ ಮತ್ತು ನೆಟ್ಟಗೆ ಇರುವ ಫಾಲಸ್; ಅದರ ಮುಂದೆ ನಿಂತ ಹುಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಮರದ ಚೇತನ; ಆರಾಧಕನು ಎದುರಿಸಿದ ಕೊಂಬಿನ ಮರದ ಆತ್ಮ; ಅದರ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವ ಏಳು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಾಲಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿತ ಪ್ರಾಣಿ; ಪೈಪಲ್ ಲೀಫ್ ಮೋಟಿಫ್; ಮತ್ತು ಸ್ವಸ್ತಿಕ (ಹಿಂದೂಗಳು, ಜೈನರು ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧರು ಇನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿರುವ ಸಂಕೇತ).

ಅನೇಕ ಸಮಾಧಿಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಮರಣಾನಂತರದ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆಯ ಸ್ಪಷ್ಟ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಹರಪ್ಪ, ಲೋಥಾಲ್ ಮತ್ತು ಕಾಲಿಬಂಗನ್‌ನಲ್ಲಿ ಉತ್ಖನನ ಮಾಡಿದ ಸ್ಮಶಾನಗಳು ವಸಾಹತುವಿನಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಬೇರ್ಪಟ್ಟವು ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನ ವಿಧಿವಿಧಾನವನ್ನು ಅಮಾನವೀಯವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ದೇಹವು ಅದರ ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ತಲೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಂಬಾರಿಕೆಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆಭರಣಗಳು ದೇಹಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ಸಮಾಧಿಗಳು ಇಟ್ಟಿಗೆ ಕೋಣೆಗಳ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡವು, ಅದರೊಳಗೆ ದೇಹವನ್ನು ಇರಿಸಲಾಯಿತು. ಲೋಥಾಲ್ನಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಜೋಡಿ ಅಸ್ಥಿಪಂಜರಗಳು ಕಂಡುಬಂದವು, ಮತ್ತು ಇದು ಕೆಲವು ರೀತಿಯ ಸುಟ್ಟಿಯ ಸೂಚನೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ (ನಂತರದ ಹಿಂದೂ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯರು ಗಂಡನ ಮರಣದ ನಂತರ ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ).

 

ಸಿಂಧೂ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಅಂತ್ಯ

ಹರಪ್ಪನ್ ನಗರ ಸಮಾಜದ ವಿಘಟನೆಯ ಕಾರಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಮಾನ್ಯ ಒಪ್ಪಂದವಿಲ್ಲ. ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾದ ಪ್ರಮುಖ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು ನಾಲ್ಕು ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಮೊದಲನೆಯದು ಕ್ರಮೇಣ ಪರಿಸರ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗಿದೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಹವಾಮಾನ ಮಾದರಿಗಳ ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಕೃಷಿ ವಿಪತ್ತು, ಬಹುಶಃ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಅತಿಯಾದ ಶೋಷಣೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅತಿಯಾದ ಪರಿಸರ ಒತ್ತಡದಿಂದಾಗಿ. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮೊಹೆಂಜೊ-ದಾರೊ ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಟೆಕ್ಟೋನಿಕ್ ಘಟನೆಗಳು, ಸರವಾತಿ ನದಿಯನ್ನು ಒಣಗಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಅಂತಹ ಇತರ ವಿಪತ್ತುಗಳಂತಹ ಹೆಚ್ಚು-ತ್ವರಿತ ಪರಿಸರ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮೂರನೆಯದಾಗಿ, ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನರ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದಂತಹ ಮಾನವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು, ಬಹುಶಃ ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯರು ಸಹ ಸಿಂಧೂನ ಬಾಹ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಪರ್ಕಗಳ ವಿಘಟನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು ಅಥವಾ ನಗರಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ನೇರವಾಗಿ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಿತು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ಅಥವಾ ಅದೇ ರೀತಿಯ ವಿನಾಶದ ಸಂಭವವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ನೈಸರ್ಗಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳ ಕೆಲವು ಸಂಕೀರ್ಣಗಳು ಸಮಾಜದ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ರಾಜಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿವೆ ಮತ್ತು ನಂತರದ ಮಾನವ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವು ಅದರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ಥಗಿತವನ್ನು ತ್ವರಿತಗೊಳಿಸಿತು.

 

ಹರಪ್ಪನ್ ನಂತರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು

ವಾಯುವ್ಯ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಗರ-ನಂತರದ ಅವಧಿ

ನಗರ ಸಮಾಜವು ಯಾವ ದಿನಾಂಕದಂದು ಮುರಿದುಹೋಯಿತು ಎಂಬುದು ಇನ್ನೂ ಖಚಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಅವನತಿ ಬಹುಶಃ ಹಲವಾರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದೆ, ಬಹುಶಃ ಒಂದು ಶತಮಾನ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು; ಸುಮಾರು 2000 ಮತ್ತು 1750 ಬಿ.ಸಿ.ಗಳ ನಡುವಿನ ಅವಧಿ ಸಮಂಜಸವಾದ ಅಂದಾಜು. ನಗರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕುಸಿತವು ಸಿಂಧೂ ಪ್ರದೇಶದ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಜೀವನಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕುಸಿತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಯಾವುದೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಯಾವುದೇ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಆ ದಿನಾಂಕದ ನಂತರ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟ ನಗರ ಲಕ್ಷಣಗಳು-ಬರವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಮುದ್ರೆಗಳ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ವಿಶೇಷ ನಗರ ಕರಕುಶಲ ವಸ್ತುಗಳು ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಸುಮಾರು 750 ಬಿ.ಸಿ.ವರೆಗೆ ನಡೆದ ನಂತರದ ಯುಗವನ್ನು ಹರಪ್ಪನ್ ನಂತರದ ಅಥವಾ ಬಹುಶಃ "ಪೋಸ್ಟ್-ಅರ್ಬನ್" ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.

ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಚಾನ್ಹು-ದಾರೋ ಮತ್ತು ಇತರ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನಗರ-ನಂತರದ ಹಂತವನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ತಾಮ್ರ ಅಥವಾ ಕಂಚಿನ ಆಯುಧಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಕರಣಗಳು “ವಿದೇಶಿ” ಮಾದರಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ದೂರದ ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ (ಇರಾನ್ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ) ಉದಾಹರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು; ಮೆಹರ್‌ದಿಂದ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಪಿರಕ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ಆದರೆ ಸಮಾನಾಂತರ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಕಚ್ಚ್ ಮತ್ತು ಸೌರಾಷ್ಟ್ರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಸಾಹತುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಹೆಚ್ಚಳ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ, ಆದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದೂ ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಹರಪ್ಪರಾ ನಗರಗಳಾದ ಧೋಲವಿರಾ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ವಿದೇಶಿ ಲೋಹದ ಅಂಶಗಳು ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ.

ಸರಸ್ವತಿ ಕಣಿವೆಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಒಂದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ: ಅಲ್ಲಿ ನಗರ-ನಂತರದ ಹಂತವು ಹರಪ್ಪದಲ್ಲಿನ ಸ್ಮಶಾನದಿಂದ ತಿಳಿದಿರುವ ಕುಂಬಾರಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಇದು ವಸಾಹತುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಗಾತ್ರ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಪ್ರಮುಖ ಇಳಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಇದು ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೀಣತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವ ಪಂಜಾಬ್‌ನಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ದೊಡ್ಡದಾದ, ನಗರ ತಾಣಗಳ ಕಣ್ಮರೆ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ ಆದರೆ ಸಣ್ಣ ವಸಾಹತುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗಂಗಾ-ಯಮುನಾ ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಇರುವ ವಸಾಹತುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಇದು ನಿಜ. ನಗರ-ನಂತರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಭೌತಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಕೆಲವು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಗರ-ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ನಗರ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳ ಮುಂದುವರಿಕೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸುವುದು ಬಹುಶಃ ಸರಿಯಾಗಿದೆ.

 

ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಮಾತನಾಡುವವರ ನೋಟ

ಇಂಡೋ-ಯುರೋಪಿಯನ್ ಭಾಷಾ ಕುಟುಂಬದ ಇಂಡೋ-ಇರಾನಿಯನ್ ಶಾಖೆಯ ಹಳೆಯ ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಉಪಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡುವ ಜನರು 3 ನೇ ಮತ್ತು 2 ನೇ ಸಹಸ್ರಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡಕ್ಕೆ ಬಂದರು ಎಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಹೊಸಬರು ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯನ್ ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿಂದ ಬಂದಿದ್ದು, ಮೊದಲು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಚಲಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಂದ ಇರಾನಿನ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯಾದ್ಯಂತ ಹರಿದು ಉತ್ತರ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಹರಡಿತು, ಸ್ಥಾಪಿತ ಜಡ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅದರ ಚಾಲನೆ ಸಿಂಧೂ ನಾಗರಿಕತೆಯ ದ್ರಾವಿಡ-ಮಾತನಾಡುವ ನಿವಾಸಿಗಳು ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ. ಈ ಆಂದೋಲನವು ಕಾಲ್ಪನಿಕವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಬೋಲನ್ ಪಾಸ್‌ನ ಬಾಯಿಯ ಬಳಿಯ ಸಿಬ್ರಿ ಮತ್ತು ಮೆಹರ್‌ದ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಮಶಾನಗಳಿಂದ ಬಂದ ಪುರಾವೆಗಳು, ವಿದೇಶಿ ತಾಮ್ರ ಮತ್ತು ಕಂಚಿನ ಉಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶಿಷ್ಟ ಕುಂಬಾರಿಕೆ ರೂಪಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಸಮಾನಾಂತರಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ-ಸಪಲ್ಲಿಯ ಸ್ಮಶಾನಗಳಿಂದ ತಜಿಕಿಸ್ತಾನ್ ಮತ್ತು ಉಜ್ಬೇಕಿಸ್ತಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ಟೆಪೆ ಗುಂಪು. ಸಿಂಧೂ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜನರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಗಾಗಿ ಈ ಪತ್ರವ್ಯವಹಾರವು ಸುಮಾರು 2000 ಬಿ.ಸಿ.

ಆದಾಗ್ಯೂ, ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಭಾಷಿಕರು ಕೇಂದ್ರ ಸಿಂಧೂ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಚಲಿಸುವ ಕುರುಹುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಮೊಹೆಂಜೊ-ದಾರೋ ಅಥವಾ ಚನ್ಹುನಲ್ಲಿ ತಡವಾದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿದೇಶಿ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಂದರ್ಭಿಕ ತಾಮ್ರ ಅಥವಾ ಕಂಚಿನ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವುದು ಇನ್ನೂ ಕಷ್ಟ. -ಡಾರೊ ಅಲ್ಲಿ ಅವರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯರು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕೆಲವು ಸಿಂಧೂ ನಗರಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರೂ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೂ ಸಹ, ಅವರು ತಮ್ಮ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಭಾಷಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ವಿಶಿಷ್ಟ ವಸ್ತು ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಏಕೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆಂದು ವಿವರಿಸಬೇಕು.

ಒಂದು  ಪ್ರಕಾರ ಸುಮಾರು 2000 ಮತ್ತು 1500 ಬಿ.ಸಿ.ಗಳ ನಡುವೆ ಆಕ್ರಮಣವಲ್ಲ ಆದರೆ ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಭಾಷಿಕರ ನಿರಂತರ ಹರಡುವಿಕೆ ಸಂಭವಿಸಿತು, ಅವರನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ, ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ದೂರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ನಡುವೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸ ಆಗಮನ. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಹೊಸ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಶ್ಲೇಷಣೆ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು, 2 ನೇ ಸಹಸ್ರಮಾನದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಆರ್ಯನ್ ಜನಾಂಗದ ಪ್ರಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ, ವಶೇಷವಾಗಿ ನಂತರದ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಲ್ಲಿ (ಆರಂಭಿಕ ವೈದಿಕ ಅವಧಿಯನ್ನು ನೋಡಿ).

ಅಮೇರಿಕನ್ ಜಿಮ್ ಜಿ. ಶಾಫರ್ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಬಿ.ಬಿ.ಲಾಲ್ ಅವರಂತಹ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮಂಡಿಸಿದ ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚಿನ ಮತ್ತು ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಆರ್ಯ ನಾಗರಿಕತೆಯು ಉಪಖಂಡಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ ಆದರೆ ವೈದಿಕ ಪೂರ್ವ ಭಾರತದ ಮೂಲ ಜನಾಂಗೀಯ ಮತ್ತು ಭಾಷಾ ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಯಾವುದೇ ಆರ್ಯನ್ ವಿಜಯದ ಭೌತಿಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳ ಕೊರತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹರಪ್ಪನ್ ಮತ್ತು ಹರಪ್ಪನ್ ನಂತರದ ಸಮಾಜದ ನಡುವಿನ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ದೈಹಿಕ ನಿರಂತರತೆಯಿಂದ ಬೆಂಬಲಿತವಾಗಿದೆ.

ಬದಲಾವಣೆಯ ಹೊಸ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸದ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಹರಡುವಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವ ಮತ್ತೊಂದು ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಕಚ್ಚಿ ಪ್ರದೇಶದ ಪಿರಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 1200 ರಿಂದ 1100 ಬಿ.ಸಿ.ವರೆಗೆ ಕಬ್ಬಿಣದ ಆರಂಭಿಕ ದಿನಾಂಕ ಸಂಭವಿಸಿದೆ. ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹರಡಿರುವ ಇತರ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಆರಂಭಿಕ ದಿನಾಂಕಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ಪರಿಕರ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಬಳಕೆಯು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಲು ಹಲವು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರದಾದ್ಯಂತ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಗರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ ಭಾರತದ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ-ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ವಸಾಹತು ಮಾದರಿಯ ನಡುವೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತತೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು, ಅಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ-ಪ್ರಮಾಣದ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶದ ಮಿಶ್ರಣವು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಗೋಚರಿಸುವಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಯಿತು. “ಮೆಗಾಲಿಥಿಕ್” ಸಮಾಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಮಾರಕಗಳು.

 

ಸಿಂಧೂ ನಾಗರಿಕತೆಯ ನಂತರದ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ ಭಾರತ (ಸುಮಾರು 2000–1000 ಬಿ.ಸಿ.)

ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನ ವಸಾಹತುಗಳು 3 ನೇ ಸಹಸ್ರಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರ ಕೃಷಿ ಅಥವಾ ಬಲವಾಗಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪಾತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸಿದೆ ಎಂದು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸುಮಾರು 2000 bce ಯಿಂದ ಈ ವಸಾಹತುಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಸ್ತರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ಸಿಂಧೂ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಅಂತ್ಯದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿರಬಹುದು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ “ಹರಪ್ಪನ್ನರು” ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಸಾಕಷ್ಟು ದೃಢವಾದ ಪುರಾವೆಗಳಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದುದು ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪದ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ರೂಪಾಂತರಗಳು ಸಂಭವಿಸಿದವು ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪೂರ್ವಜರೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ ನಂತರದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾಲಗಳು. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಇನಮ್‌ಗಾಂವ್‌ನಲ್ಲಿನ ಉತ್ಖನನಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ನೀಡಿವೆ. ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಬೆಳೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಕು ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಮನೆ ಪ್ರಕಾರಗಳು, ಬುಡಕಟ್ಟು ಮುಖ್ಯಸ್ಥರ ಸಲಹೆಗಳು, ಸೀಮಿತ ಕರಕುಶಲ ವಿಶೇಷತೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ತಾಮ್ರ ಮತ್ತು ಕಂಚಿನ ಕಲಾಕೃತಿಗಳು ಇನ್ನೂ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ವಿರಳವಾಗಿದ್ದರೂ, ಕಲ್ಲಿನ ಬ್ಲೇಡ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಅಕ್ಷಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಈ ಮಿಶ್ರ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಕಬ್ಬಿಣವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗುವವರೆಗೂ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ದೂರದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ, ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ, ಇದೇ ರೀತಿಯ ಪುರಾವೆಗಳಿವೆ, ಆದರೂ ಪ್ರಧಾನ ಬೆಳೆ ರಾಗಿ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಗೋಧಿ ಮತ್ತು ಬಾರ್ಲಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.